शब्दरुपावली भनेको के हो यसको स्वरुप र उदाहरण सहित स्पष्ट गर्नुहोस् ?
 |
| वसन्तराज अधिकारी शिव पार्वती तथा राधाकृष्ण मन्दिर, गुलरिया, दाङ |
शब्द + रुप + आवली = शब्दका विभिन्न रुपहरुको माला/क्रम ।
संस्कृतमा एउटै शब्द वाक्यमा प्रयोग हुँदा विभक्ति र वचन अनुसार रुप परिवर्तन हुन्छ । ती सबै रुपलाई क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरिएको तालिकालाई शब्दरुपावली शब्दरुप भनिन्छ ।
उदाहरणका लागि राम शब्द:
विभक्ति एकबचन द्विवचन बहुबचन प्रथमा राम: रामौ रामा: द्वितिया रामम् रामौ रामान् तृतीया रामेण रामाभ्याम् रामै: चतुर्थी रामाय रामाभ्याम् रामेभ्यपञ्चमी रामात् रामाभ्याम् रामेभ्यषष्ठी रामस्य रामयो: रामाण सप्तमी रामे रामयो: रामेषु
सम्बोधन हे राम हे रामौ हे रामा
यसरी ८ विभक्ति × ३ वचन =२४ रुप हुन्छन् ।
📘 आठ विभक्तिको सामान्य अर्थ
१. प्रथमा ----कर्ता
राम: पठति । ----राम पढ्छन् ।
२. द्वितिया -----कर्म
राम: कृष्णम् पश्यति । रामले कृष्णलाई देख्छन् ।
३. तृतीया ------करण/साधन
रामेण कार्यं कृतम् । -- रामद्वारा काम गतियो ।
४. चतुर्थी --------सम्प्रदान
रामाय पुस्तकं ददाति । -- रामलाई पुस्तक दिन्छ ।
५. पञ्चमी --------अपादान ।
गृहात आगच्छति । --- घरबाट आउँछ ।
६. षष्ठी --------सम्बन्ध रामस्य पुस्तकम् । --- रामको पुस्तक ।
७. सप्तमी ----- अधिकरण गृहे अस्ति । -- घरमा छ ।
८. सम्बोधन - बोलाउने ।हे राम! - हे राम!
संस्कृतको विशेषता के हो भने नेपालीको जस्तो केवल एकवचन र बहुवचन मात्र होईन, तीन वचन छन्:
® एकवचन -- एकजना/एउटा
® द्विवचन --- दुईजना/दुईटा
® बहुवचन --- दुईभन्दा बढी
त्यसैले संस्कृतमा विभक्ति र वचन दुवै बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
पाठ १ --- राम शब्दरुप
राम शब्द अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्द हो ।
१. प्रथमा --कर्ता
राम: रामौ रामा:
अर्थ: राम, दुई राम, धेरै राम
२. द्वितिया ---कर्म
रामम् - रामौ -रामान्
अर्थ: रामलाई
३. तृतिया - करण
रामेण -- रामाभ्याम् --- रामै:
अर्थ: रामद्वारा/रामले
४. चतुर्थी --- सम्प्रदान
रामाय---रामाभ्याम् ----रामेभ्य:
अर्थ: रामलाई/रामका लागि
५. पञ्चमी ---- अपादान
रामात् ---रामाभ्याम् ---रामेभ्य:
अर्थ: रामबाट
६. षष्ठी ---सम्बन्ध
रामस्य ---रामयो ---रामाणाम्
अर्थ: रामको/दुई रामको/ रामहरुको
७. सप्तमी ---अधिकरण
रामे---रामयो:----रामेषु
अर्थ: राममा/दुई राममा/रामहरुमा
८. सम्बोधन:
हे राम! --हे रामौ! --हे रामा!
🕉️ सम्झने मुख्य सूत्र
प्रथमा: राम: रामौ रामा:
द्वितिया: रामम् रामौ रामान्
तृतिया: रामेण रामाभ्याम् रामै:
चतुर्थी: रामाय रामाभ्याम् रामेभ्य:
पञ्चमी: रामात् रामाभ्याम् रामेभ्य:
षष्ठी: रामस्य रामयो: रामाणाम्
सप्तमी: रामे रामयो रामेषु
सम्बोधन: हे राम हे रामौ हे रामा:
📙पाठ २ हरि शब्दरुप
विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा: हरि: हरी हरय:
द्वितिया: हरिम् हरी हरीन्
तृतीया: हरिणा हरिभ्याम् हरिभि:
चतुर्थी: हरये हरिभ्याम् हरिभ्य:
पञ्चमी: हरे: हरिभ्याम् हरिभ्य:
षष्ठी: हरे: हर्यो: हरीणाम्
सप्तमी: हरौ हर्यो: हरिषु
सम्बोधन: हे हरे! हे हरि!हे हरय:!
🕉️ केहि उदाहरण
१. हरि: पूजयति ।
-- हरि पूजा गर्नुहुन्छ ।
२. अहं हरिम् नमामि ।
--म हरिलाई नमस्कार गर्छु ।
३. हरिणा कार्यं कृतम् ।
---हरिद्वारा काम गरियो ।
४. हरये नम:।
---हरिलाई नमस्कार ।
५. हरि: भक्ति: महती ।
---हरिको भक्ति महान छ ।
६. हरौ भक्ति: अस्ति ।
---हरिमा भक्ति छ ।
📚️विशेष कुरा
यहाँ एउटा सुन्दर कुरा ध्यान दिनुहोस् --
राम---राम:, रामम्, रामेण………
हरि ---हरि:,हरिम्, हरिणा…………
अर्थात् शब्दको अन्तिम अक्षर अनुसार रुप परिवर्तन हुन्छ । त्यसैले संस्कृतमा शब्दरुप कण्ठस्थ गर्नु मात्र होईन, शब्दको प्रकार (अकारान्त, इकारान्त,उकारान्त आदि) पनि बुझ्नुपर्छ ।
पाठ ३ 📝 गुरु शब्दरुप
विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा गुरु: गुरू गुरव:
द्वितीया गुरुम् गुरू गुरून्
तृतीया गुरुणा गुरुभ्याम् गुरुभि:
चतुर्थी गुरवे गुरुभ्याम् गुरुभ्य:
पञ्चमी गुरो: गुरुभ्याम् गुरुभ्य:
षष्ठी गुरो: गुर्वो: गुरूणाम्
सप्तमी गुरौ गुर्वो: गुरुषु
सम्बोधन हे गुरो! हे गुरू! हे गुरव:
📓 अर्थसहित केही वाक्य
गुरु: पाठं पठति ।
- गुरु पाठ पढाउनु हुन्छ ।
शिष्य: गुरुम् नमति ।
--शिष्यले गुरुलाई नमस्कार गर्छ ।
गुरुणा ज्ञानं दत्तम् ।
--गुरुद्वारा ज्ञान दिईयो ।
गुरवे नम: ।
--गुरुलाई नमस्कार ।
गुरो: वचनं शृणोति ।
--गुरुको वचन सुन्छ ।
गुरौ भक्ति अस्ति ।
--गुरुमा भक्ति छ ।
अहिलेसम्म सम्झनु पर्ने मुख्य कुरा: तीनवटालाई संगसंगै सम्झने:
राम ---अकारान्त
राम:-- रामम् --रामेण
हरि ---इकारान्त
हरि: --हरिम् ---हरिणा
गुरु ---उकारान्त
गुरु:--गुरुम् --गुरुणा
यसरी अकारान्त- इकारान्त -उकारान्त क्रम बुझ्दै गएपछि शब्दरुपावली निकै सहज हुन्छ ।
पाठ ४ नदी - "नदी" शब्दरुप इकारान्त स्त्रीलिङ्ग
विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा नदी नद्यौ नद्य:
द्वितिया नदीम् नद्यौ नदी:
तृतिया नद्या नदीभ्याम् नदीभि:
चतुर्थी नद्यै नदीभ्याम् नदीभ्य
पञ्चमी नद्या: नदीभ्याम् नदीभ्य
षष्ठी नद्या: नद्यो: नदीनाम्
सप्तमी नद्याम् नद्यो: नदीषु
सम्बोधन हे नदि! हे नद्यौ! हे नद्य:!
📻️उदाहरणवाट बुझौँ
१. नदि वहति ।
-- नदी बग्छ ।
२. अहम् नदीम् पश्यामि ।
---म नदिलाई देख्छु ।
३. नद्यां जलं आनयति ।
--नदीवाट पानी ल्याउँछ ।
(यहाँ "नद्या" तृतीया हो ।)
४. नद्यै नम:
--नदीलाई नमस्कार ।
५. नद्यां जलं शीतलम् ।
--नदीको पानी चिसो छ ।
६. नद्याम् मीना: सन्ति ।
---नदीमा माछाहरु छन् ।
🕉️ विशेष ध्यान दिनुपर्ने कुरा
यहाँ नदी --नद्यै ---नद्या:---नद्याम् जस्ता रुप आएका छन् । अर्थात् मूल शब्द "नदी" भएपनि विभक्ति बदलिँदा बीचमा "द्य" आउने रुपहरु देखिन्छन् ।
अब हामीले चारवटा महत्वपूर्ण शब्दरुप सिक्यौ:
राम---अकारान्त पुल्लिङ्ग
हरि---इकारान्त पुल्लिङ्ग
गुरु---उकारान्त पुल्लिङ्ग
नदी---ईकारान्त पुल्ल्लिङ्ग
पाठ ५ "फल" शब्दरुप जुन संस्कृतको नपुंसकलिङ्ग हो । यस नपुंसकलिङ्ग शब्दमा प्रथमा र द्वितिया किन एउटै हुन्छन् भन्ने महत्वपूर्ण कुरा बुझिन्छ ।
📕 फल शब्दरुप
विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथमा फलम् फले फलानि
द्वितिया फलम् फले फलानि
तृतिया फलेन फलाभ्याम् फलै:
चतुर्थी फलाय फलाभ्याम् फलेभ्य:
पञ्चमी फलात् फलाभ्याम् फलेभ्य:
षष्ठी फलस्य फलयो: फलेषु
सप्तमी फले फलयो: फलेषु
सम्बोधन हे फल! हे फले! हे फलानि
🔊 यहाँको सबैभन्दा महत्वपुर्ण नियम
नपुंसकलिङ्गमा प्रथमा र द्वितिया विभक्तिको रुप सधैं समान हुन्छ ।
जस्तैः
• एकवचन - फलम् - फलम्
• द्विवचन - फले - फले
• बहुवचन -फलानि - फलानि
यो नियम सम्झदा नपुंसकलिङ्गका धेरै शब्दरुप सजिलै बनाउन सकिन्छ ।
🕉️ उदाहरण
फलम् पतति ।
- फल खस्छ ।
राम: फलम् खादति ।
- रामले फल खान्छन् ।
फलेन कार्यं भवति ।
- फलद्वारा काम हुन्छ ।
फलस्य वर्ण: रक्त: अस्ति ।
--फलको रङ रातो छ ।
फलेषु मधुरता अस्ति ।
-- फलहरुमा मिठास छ ।
💼 अहिलेसम्मका पाँच शब्द
शब्द प्रकार
राम अकारान्त पुल्लिङ्ग
हरि इकारान्त पुल्लिङ्ग
गुरु उकारान्त पुल्लिङ्ग
नदी ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
फल अकारान्त नपुंसकलिङ्ग ।
अन्त्यमा यो पनि
को ? ----- प्रथमा विभक्ति
केलाई / के ? -----द्वितिया विभक्ति
कसले / केद्वारा -----तृतीया विभक्ति
कसलाई/कसकालागि ? -----चतुर्थी विभक्ति
कहाँवाट / कसवाट ? ------पञ्चमी विभक्ति
कसको ? ………………षष्ठी विभक्ति
कहाँ ? कसमा ? -----सप्तमी विभक्ति
हे ------! ---------------सम्बोधन
धन्यवाद हरि: 🕉️ तत्सत्
संकलन :
📝 वसन्तराज अधिकारी
स्रोत: गुगल ।
Comments
Post a Comment